پر سوز و گداز دارند ، عدّه‌اى ديگر ميانه رو هستند و عدّه‌اى ديگر - كه اغلب مردم از اين گروه‌اند - دعاهايى آسان مىجويند ؛ دستهء اوّل به امثال « اقبال » و « مصابيح » نياز دارند ، دستهء دوم كتابى چون « مفاتيح الجنان » مىخواهند و نياز دسته سوم را متنى همچون « صحيفه سجّاديّه » برآورده مىكند . اگر مفاتيح الجنان و امثال آن نبود مكتب اسلام گرفتار كمبودى مىشد . من از تعداد چاپها و نسخه‌هاى مفاتيح بيخبرم ، امّا بر اين اعتقادم كه شمار اين نسخه به صدها هزار مىرسد و در جهان اسلام ، جز قرآن هيچ كتاب دينى ديگر از اين لحاظ به پاى آن نمىرسد . آيا اين دليل نهايت نياز ملّتهاى مسلمان نيست ؟ از جهت ديگر اهتمامى را مىبينيم كه صرف تأليف كتابهاى ديگر مىشود ، امّا به سختى صد نسخه از هر كدام به فروش مىرسد و بقيّه در انبار كتاب‌فروشيها انباشته مىگردد . 2 - دليل ديگر نظرى سطحى است كه بعضى بر دعا دارند ( با وجود آنكه اين دعاها حاوى گنجهاى معارف اهل بيت عليهم السلام است ) . دعا به عقيدهء آنان ذكرهايى است كه فرد - آگاهانه و يا ناآ گاه - ناچار است تكرار كند تا به ثواب دست يابد . هر كسى كه از سر ميل به ثواب خدا و اميد به رحمت او و يا از سر تسليم به فرمانش ، دعايى مىخواند خداوند به زودى او را اجرى عظيم خواهد داد ، امّا آيا همهء هدف دعا اين است ؟ يا اينكه مثلًا دعاى « مكارم الاخلاق » برنامهء اخلاقى كاملى است و دعاى « افتتاح » شامل مجموعه‌اى از همهء عقايد دينى و دعاى « ابو حمزهء ثمالى » نيروى محرّك روح و درخششى عرفانى است و پلكان اولويتهاى انسان را تثبيت مىكند ؟ اگر در واژگان محورى دعا بينديشيم در خواهيم يافت كه درسهاى زندگى و لبريز از معانى مناسب با زندگى پيشرفته انسانها هستند . حتّى فقه اسلامى ناچار است كه ارزشهاى خود را كه با احكام متحقّق مىشود از دعاها بخواهد . مگر نه اين است كه هدف قانون و يا حكم شرعى ، تحقّق بخشيدن به الگوهايى معيّن همچون برپا داشتن حق ، عدل و متحقّق كردن فضيلت ، احسان و نيكى در